Díli loron 20 fulan Fevereiro 2026
Sua Exelénsia Ministru Edukasaun Interino Sr. Domingos Lopes Lemos partisipa iha Konsellu Ministrus ne'ebé hala’o iha Auditóriu Kay Rala Xanana Gusmão, Ministériu Finansas.
Konsellu Ministrus aprova ona projetu Rezolusaun Governu nian, ne’ebé aprezenta hosi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, ne’ebé aprova Polítika no Planu Asaun ba Promosaun Ekonomia Tasi ida ne’ebé Reziliente no Sustentável iha Timor-Leste.
Ho aprovasaun ba Rezolusaun ida-ne’e, Governu estabelese vizaun polítika no estratéjia asaun Governu Konstitusionál Dasia ba setór ida-ne’e ba tinan sanulu oin mai, ho koordenasaun direta husi Primeiru-Ministru, ho apoiu husi Gabinete Fronteiras Terrestres no Marítimas, no mós Unidade Ekonomia Azúl, hodi garante koordenasaun entre ministérius no parseiru relevante sira.
Polítika ne’e organiza bazeia ba eixu sira ne’ebé promove investigasaun no literasia kona-ba tasi, protesaun ba biodiversidade tasi nian, utilizasaun sustentável ba rekursus, inklui peskas, akuikultura, turizmu no enerjia renovável sira, nune’e mós reforsu ba transporte marítimu no dezenvolvimentu portuáriu. Prevee mós fortalesimentu hosi governasaun tasi nian, integrasaun hosi medidas hodi adapta ba mudansa klimátika no kriasaun mekanizmus finansiamentu, monitorizasaun no avaliasaun nian.
Ho desizaun ida-ne’e, Ezekutivu konsolida ninia kompromisu ba tasi nu’udar pilár ida hosi dezenvolvimentu nasionál, ho objetivu atu promove kriasaun empregu, hadi’a kondisaun moris hosi populasaun tasi-ibun sira no proteje ekosistema sira, iha kuadru kreximentu ida ne’ebé sustentável no inkluzivu.
***
Konsellu Ministrus aprova projetu Rezolusaun Governu, ne’ebé aprezenta mós hosi Primeiru-Ministru kona-ba Konta Satélite Tasi nian.
Objetivu hosi Rezolusaun Governu ida-ne’e mak atu implementa Pilár 15 hosi Polítika no Planu Asaun Ekonomia Azul, hodi kria baze ba implementasaun Konta Satélite Tasi nian, nu’udar instrumentu estatístiku ne’ebé dezeña atu sukat ho rigór kontribuisaun hosi ekonomia tasi nian ba ekonomia nasionál.
Konta Satélite Tasi nian sei permite rekolla, organizasaun, no análize dadus kona-ba despeza públika no, iha etapa tuirmai, kona-ba atividade ekonómika públika no privada ne’ebé relasiona ho setór tasi nian, hodi integra informasaun ne’e iha Konta Nasionál sira. Ba ida-ne’e, Diresaun-Jerál Planeamentu Orsamentál no Institutu Nasionál Estatístika Timor-Leste, IP, servisu hamutuk ho Gabinete Fronteiras Terrestres no Marítimas, sei define metodolojia, indikadór ekonómiku relevante sira, no mós mekanizmu rekolla no prosesamentu dadus ne’ebé nesesáriu.
Prevee mós katak, iha prazu fulan neen nia laran hafoin rezolusaun tama iha vigór, sei aprezenta relatóriu ida ba Ministra Finansas no Primeiru-Ministru kona-ba pontu situasaun obra nian no roteiru ida ba estabelesimentu Konta Satélite Tasi nian, no mós konsolidasaun markadór orsamentál ba Ekonomia Tasi iha Orsamentu Jerál Estadu nian hahú hosi tinan 2027 ba oin.
***
Konsellu Ministrus aprova ona projetu Dekretu-Lei, ne’ebé aprezenta mós hosi Primeiru-Ministru, ne’ebé ho objetivu atu estabelese Bazes ba Ordenamentu no Jestaun Espasu Marítimu Nasionál nian, ho kriasaun enkuadramentu jurídiku ida ba organizasaun integrada no sustentável territóriu marítimu Timor-Leste nian.
Diploma ne’e define espasu marítimu nasionál no konsagra prinsípiu sira hanesan abordajen ekosistema, jestaun integrada no artikulasaun entre tasi no rai, hodi garante kompatibilidade entre uzu no atividade oioin. Prevee elaborasaun instrumentus ordenamentu nian, hanesan planu situasaun no planu alokasaun, no mós regulamentu kona-ba uzu privadu espasu marítimu nian liuhosi konsesaun, lisensa ka autorizasaun sira.
Ho medida ida-ne’e, Governu reforsa baze legál ne’ebé nesesáriu atu promove ekonomia tasi nian, garante protesaun ba ambiente tasi, no garante dezenvolvimentu ida ne’ebé ekilibradu no sustentável ba espasu marítimu nasionál.
***
Aprova mós projetu Proposta Rezolusaun Parlamentu Nasionál nian, ne’ebé aprezenta hosi Ministru Justisa, Sérgio de Jesus Fernandes da Costa Hornai, ba aprovasaun Tratadu Estradisaun ASEAN, instrumentu jurídiku ida ne’ebé ho objetivu atu hametin kooperasaun jurídika entre Estadus-Membrus hodi kombate krime transnasionál.
Tratadu ne’e estabelese prinsípius no prosedimentus ba entrega ema sira ne’ebé prokura ba efeitus/finalidade akuzasaun, julgamentu ka kumprimentu pena nian, hodi define infrasaun sira ne’ebé bele hetan estradisaun, hodi define kondisaun no fundamentu sira-ne’ebé obrigatóriu no diskrisionáriu ba rekuza, nune’e mós garantia prosesuál no umanitária sira ne’ebé bele aplika.
Tratadu ne’e asina hosi Ministru Justisa, Sergio Hornai, hamutuk ho nia omólogu sira ASEAN nian, iha Enkontru Ministrus Justisa ASEAN (ALAWMM) nian ba dala 13, ne’ebé hala’o iha loron 14 fulan-novembru tinan 2025, iha Manila, Filipinas.
***
Konsellu Ministrus aprova projetu Proposta Rezolusaun Parlamentu Nasionál nian, ne’ebé aprezenta husi Vise-Ministra ba Asuntus ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, hodi altera Kuadru Kompromisus ne’ebé aneksa ba Rezolusaun Parlamentu Nasionál n. 46/2025, loron 15 fulan-outubru, ne’ebé aprova ba adezaun, Akordu ASEAN kona-ba Sirkulasaun Pesoas Singulares (Movement of Natural Persons – MNP) no nia Protokolu Alterasaun.
Ho inisiativa ida-ne’e, objetivu mak atu substitui Aneksu ne’ebé relasiona ho Kuadru Kompromisus (Schedule of Commitments – SoC) tuir Akordu MNP, atu nune’e bele garante ninia konformidade formál ho modelu komún ne’ebé ASEAN adota ba Estadu-Membru hotu-hotu. Alterasaun ne’ebé propoin hanesan de’it ezersísiu reformatasaun téknika ida no la introdús modifikasaun ruma ba substánsia, nivel ka ámbitu hosi kompromisu sira ne’ebé Timor-Leste asume.
Reformatasaun ba Kuadru Kompromisus husu tuir adosaun modelu armonizadu ida hosi ASEAN, no dokumentu reformuladu hetan aseitasaun no aprovasaun iha fulan-dezembru 2025. Ho aprovasaun ba Proposta Rezolusaun Parlamentu Nasionál nian ida-ne'e, asegura ona kondisaun formál sira ne'ebé nesesáriu ba depózitu hosi Instrumentu Adezaun Timor-Leste nian ba Akordu ASEAN kona-ba Sirkulasaun Pesoas Singulares, hodi reforsa prosesu integrasaun nasionál iha mekanizmus organizasaun nian.
***
Nune’e mós ho proposta husi Vise-Ministra Milena Rangel, Konsellu Ministrus aprova Revizaun Finál ba Kuadru Kompromisus Timor-Leste iha ámbitu Akordu Komérsiu Beins ASEAN (ATIGA) nian, ho objetivu atu kumpre rekizitu sira ne’ebé nesesáriu ba adezaun plena ba akordu ne’e no asume obrigasaun sira ne’ebé mosu husi Komunidade Ekonómika ASEAN nian.
Revizaun ne’ebé agora aprova ona foka liu kona-ba Oferta Finál Asesu ba Merkadu ne’ebé aprezenta husi Timor-Leste, tuir negosiasaun ho Estadu-Membru sira ASEAN nian. Enkuadramentu ida-ne’e ho objetivu atu garante ekilíbriu entre integrasaun rejionál no salvaguarda interese estratéjiku no ekonómiku nasionál, hodi promove kreximentu sustentável no kompetitividade setór produtivu no servisu nian iha país ne’e.
***
Konsellu Ministrus delibera hodi aprova proposta ne’ebé aprezenta husi Vise-Ministra ba Asuntus ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, kona-ba dezignasaun naran “Ataúro”, “Ramelau” no “Oecusse” ba espasu sira ne’ebé atribui ba Timor-Leste iha sede ASEAN iha Jakarta, Indonézia. REMATA

[PORTU]
MINISTRO INTERINO DA EDUCAÇÃO PARTICIPA EM REUNIÃO DO CONSELHO DE MINISTROS
Díli, 20 de fevereiro de 2026 – Sua Excelência o Ministro Interino da Educação, Domingos Lopes Lemos, participou na reunião do Conselho de Ministros, realizada no Auditório Kay Rala Xanana Gusmão, no Ministério das Finanças.
O Conselho de Ministros aprovou o projeto de Resolução do Governo, apresentado pelo Primeiro-Ministro, Kay Rala Xanana Gusmão, que aprova a Política e o Plano de Ação para a Promoção de uma Economia Azul Resiliente e Sustentável em Timor-Leste.
Com a aprovação desta Resolução, o Governo estabelece a visão política e a estratégia de ação do IX Governo Constitucional para este setor, para os próximos dez anos, sob coordenação direta do Primeiro-Ministro, com o apoio do Gabinete das Fronteiras Terrestres e Marítimas e da Unidade da Economia Azul, garantindo a articulação entre ministérios e parceiros relevantes.
A política organiza-se com base em eixos que promovem a investigação e a literacia sobre o mar, a proteção da biodiversidade marinha, a utilização sustentável dos recursos, incluindo pescas, aquicultura, turismo e energias renováveis, bem como o reforço do transporte marítimo e o desenvolvimento portuário. Prevê igualmente o fortalecimento da governação marítima, a integração de medidas de adaptação às alterações climáticas e a criação de mecanismos de financiamento, monitorização e avaliação.
Com esta decisão, o Executivo consolida o seu compromisso com o mar enquanto pilar do desenvolvimento nacional, visando promover a criação de emprego, melhorar as condições de vida das comunidades costeiras e proteger os ecossistemas, num quadro de crescimento sustentável e inclusivo.
________________________________________
O Conselho de Ministros aprovou igualmente o projeto de Resolução do Governo, também apresentado pelo Primeiro-Ministro, relativo à Conta Satélite do Mar.
A presente Resolução tem como objetivo implementar o Pilar 15 da Política e Plano de Ação da Economia Azul, criando a base para a implementação da Conta Satélite do Mar, enquanto instrumento estatístico concebido para medir, com rigor, o contributo da economia do mar para a economia nacional.
A Conta Satélite do Mar permitirá a recolha, organização e análise de dados sobre a despesa pública e, numa fase subsequente, sobre as atividades económicas públicas e privadas relacionadas com o setor marítimo, integrando essa informação nas Contas Nacionais. Para o efeito, a Direção-Geral do Planeamento Orçamental e o Instituto Nacional de Estatística de Timor-Leste, IP, em articulação com o Gabinete das Fronteiras Terrestres e Marítimas, definirão a metodologia, os indicadores económicos relevantes e os mecanismos necessários de recolha e processamento de dados.
Está igualmente previsto que, no prazo de seis meses após a entrada em vigor da Resolução, seja apresentado um relatório à Ministra das Finanças e ao Primeiro-Ministro sobre o ponto de situação dos trabalhos e o roteiro para o estabelecimento da Conta Satélite do Mar, bem como sobre a consolidação do marcador orçamental para a Economia do Mar no Orçamento Geral do Estado, a partir de 2027.
________________________________________
O Conselho de Ministros aprovou ainda o projeto de Decreto-Lei, igualmente apresentado pelo Primeiro-Ministro, com o objetivo de estabelecer as Bases do Ordenamento e Gestão do Espaço Marítimo Nacional, criando um enquadramento jurídico para a organização integrada e sustentável do território marítimo de Timor-Leste.
O diploma define o espaço marítimo nacional e consagra princípios como a abordagem ecossistémica, a gestão integrada e a articulação entre mar e terra, assegurando a compatibilidade entre diferentes usos e atividades. Prevê a elaboração de instrumentos de ordenamento, designadamente planos de situação e planos de afetação, bem como a regulamentação da utilização privativa do espaço marítimo através de concessões, licenças ou autorizações.
Com esta medida, o Governo reforça a base legal necessária para promover a economia do mar, assegurar a proteção do ambiente marinho e garantir um desenvolvimento equilibrado e sustentável do espaço marítimo nacional.
________________________________________
Foi também aprovada a proposta de Resolução do Parlamento Nacional, apresentada pelo Ministro da Justiça, Sérgio de Jesus Fernandes da Costa Hornai, para a aprovação do Tratado de Extradição da ASEAN, instrumento jurídico destinado a reforçar a cooperação jurídica entre os Estados-Membros no combate ao crime transnacional.
O Tratado estabelece princípios e procedimentos para a entrega de pessoas procuradas para efeitos de acusação, julgamento ou cumprimento de pena, definindo as infrações suscetíveis de extradição, as condições e os fundamentos obrigatórios e discricionários de recusa, bem como as garantias processuais e humanitárias aplicáveis.
O instrumento foi assinado pelo Ministro da Justiça, Sérgio Hornai, juntamente com os seus homólogos da ASEAN, na 13.ª Reunião dos Ministros da Justiça da ASEAN (ALAWMM), realizada a 14 de novembro de 2025, em Manila, Filipinas.
________________________________________
O Conselho de Ministros aprovou igualmente a proposta de Resolução do Parlamento Nacional, apresentada pela Vice-Ministra para os Assuntos da ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, com vista à alteração do Quadro de Compromissos anexo à Resolução do Parlamento Nacional n.º 46/2025, de 15 de outubro, que aprovou a adesão ao Acordo da ASEAN sobre a Circulação de Pessoas Singulares (Movement of Natural Persons – MNP) e respetivo Protocolo de Alteração.
A iniciativa visa substituir o anexo relativo ao Quadro de Compromissos (Schedule of Commitments – SoC), em conformidade com o modelo comum adotado pela ASEAN para todos os Estados-Membros. A alteração proposta consubstancia um exercício de reformatação técnica, não introduzindo qualquer modificação substancial ao nível ou âmbito dos compromissos assumidos por Timor-Leste.
A reformatação do Quadro de Compromissos seguiu o modelo harmonizado da ASEAN, tendo o documento reformulado sido aceite e aprovado em dezembro de 2025. Com a aprovação da presente proposta de Resolução do Parlamento Nacional, ficam asseguradas as condições formais necessárias para o depósito do Instrumento de Adesão de Timor-Leste ao referido Acordo, reforçando o processo de integração nacional nos mecanismos da organização.
________________________________________
Sob proposta da Vice-Ministra Milena Rangel, o Conselho de Ministros aprovou ainda a Revisão Final do Quadro de Compromissos de Timor-Leste no âmbito do Acordo de Comércio de Bens da ASEAN (ATIGA), com vista ao cumprimento dos requisitos necessários à adesão plena ao acordo e à assunção das obrigações decorrentes da Comunidade Económica da ASEAN.
A revisão agora aprovada incide sobretudo sobre a Oferta Final de Acesso ao Mercado apresentada por Timor-Leste, na sequência de negociações com os Estados-Membros da ASEAN. O enquadramento adotado procura assegurar um equilíbrio entre a integração regional e a salvaguarda dos interesses estratégicos e económicos nacionais, promovendo o crescimento sustentável e a competitividade dos setores produtivo e de serviços do país.
________________________________________
O Conselho de Ministros deliberou igualmente aprovar a proposta apresentada pela Vice-Ministra para os Assuntos da ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, relativa à designação dos nomes “Ataúro”, “Ramelau” e “Oecusse” para os espaços atribuídos a Timor-Leste na sede da ASEAN, em Jacarta, Indonésia.
#MediaME