Dili, 16 Maiu 2026
Sua Exelénsia Sekretáriu Estadu Ensinu Sekundáriu Jerál no Ensinu Sekundáriu Tékniku-Vokasionál (ESG-ESTV), Sr. Domingos Lopes Lemos, Lic. Ed., MM., sai nu’udar oradór prinsipál iha semináriu nasionál ida kona-ba “Papél Edukasaun iha Timor-Leste”, ne’ebé realiza iha Eskola Heinrich Leven, Bairru Pité, iha loron Sábadu ne’e.
Iha nia intervensaun, Sekretáriu Estadu hato’o notísia importante kona-ba aprovasaun Lei de Bases Foun ba Edukasaun iha fulan Fevereiru 2026, ne’ebé revoga lei anteriór hosi tinan 2008 no fó prioridade ba ensinu sekundáriu hanesan sentru ba dezenvolvimentu nasionál.
“Lei ida-ne’e la’ós de’it surat-tahan ida, maibé sai hanesan dalan foun atu asegura katak diploma ne’ebé estudante sira simu bele loke oportunidade servisu no responde ba nesesidade merkadu,” hatete Sekretáriu Estadu.
Maski nune’e, governante ne’e mós destaca dezafiu boot sira iha setór edukasaun, liuliu taxa tranzisaun hosi 9.º ba 10.º ano ne’ebé tun hosi 70% ba 61%, maski matríkula jerál sa’e ona to’o 83%.
Tanba ne’e, governu reafirma katak ensinu tékniku tenke sai hanesan opsaun exelénsia, la’ós de’it alternativa segundu.
Atu hasa’e relevánsia no kualidade ensinu tékniku, governu sei habelar kursu foun sira, inklui Kultivasaun Kafé (Cafeicultura) iha munisípiu Ermera no Likisá, liuhosi apoiu Kooperasaun Brazileira no ABC, atu transforma setór kafé Timor-Leste nian sai oportunidade karreira sientífika no téknika ba juventude.
Hamutuk ho INDMO, I.P., Sekretaria Estadu mós estabelese kuadru kompeténsia ne’ebé sei fó Sertifikasaun Nível 2 ba estudante sira ne’ebé remata hosi ESTV. Aleinde ne’e, parseiria ho SEFOPE sei fasilita graduadu sira atu tama diretamente ba merkadu servisu.
Iha oportunidade ne’e, Sekretáriu Estadu mós agradese ba parseiru dezenvolvimentu sira, inklui UK-SAGE, ne’ebé fó bursa ba estudante feto iha área STEM; UNDP, ne’ebé sei entrega laboratóriu TIC hamutuk ho instalasaun painél solár iha munisípiu Manatutu, Manufahi no Ainaro; KOICA, ne’ebé apoiu ESTV GTI-Becora; no ADB, ne’ebé investe serka millaun tolu dolar amerikanu ba dezenvolvimentu kompeténsia traballadór Timor-Leste nian.
Ba mestre no mestra sira, Sekretáriu Estadu reafirma katak Lei de Bases Foun garante direitu ba formasaun kontínua, ho meta atu to’o tinan 2030, pelo menus 90% hosi dosente sira hotu iha sertifikasaun kompletu. Governu mós planeia atu harii no reabilita liuhosi sala-de-aula 300 atu mellora ambiente aprendizajen.
“Eskola hanesan Heinrich Leven mak motór ba mudansa. Eskola la’ós de’it fatin atu aprende, maibé fatin atu harii futuru. Timor-Leste nia futuru depende ba imi-nia liman nu’udar tékniku sira,” conclui Sekretáriu Estadu.
Semináriu ne’e hetan partisipasaun másima hosi Koordenadór Akreditasaun no Lisensiamentu, Sr. António Maia, Xefe Departamentu ESTV, Sr. Francisco, Konselleiru eskola Prof. Martinho Borromeu, phd, komunidade Madres CIJ Regional Timor-Leste, mestre no mestra sira, no estudante sira hosi Eskola Heinrich Leven.

[PORTU]
SECRETÁRIO DE ESTADO DO ESG-ESTV É ORADOR PRINCIPAL EM SEMINÁRIO NACIONAL SOBRE O PAPEL DA EDUCAÇÃO EM TIMOR-LESTE NA ESCOLA HEINRICH LEVEN
Díli, 16 de maio de 2026 – Sua Excelência o Secretário de Estado do Ensino Secundário Geral e do Ensino Secundário Técnico-Vocacional (ESG-ESTV), Sr. Domingos Lopes Lemos, Lic. Ed., MM., participou como orador principal num seminário nacional subordinado ao tema “O Papel da Educação em Timor-Leste”, realizado este sábado na Escola Heinrich Leven, em Bairro Pité, Díli.
Na sua intervenção, o Secretário de Estado destacou a recente aprovação da nova Lei de Bases da Educação, em fevereiro de 2026, que revoga a legislação anterior de 2008 e reforça o ensino secundário como eixo central do desenvolvimento nacional.
“Esta lei não é apenas um documento formal, mas sim um novo caminho para garantir que os diplomas obtidos pelos estudantes possam abrir oportunidades de emprego e responder às necessidades do mercado de trabalho”, afirmou o governante.
Apesar dos progressos registados no setor, o responsável salientou vários desafios persistentes, sobretudo a redução da taxa de transição do 9.º para o 10.º ano, que caiu de 70% para 61%, embora a taxa geral de matrícula tenha aumentado para 83%.
Perante esta realidade, o Governo reafirma que o ensino técnico deve assumir-se como uma opção de excelência e não apenas como uma alternativa secundária.
Com o objetivo de reforçar a relevância e a qualidade do ensino técnico, o Executivo prevê a abertura de novos cursos, incluindo a área de Cafeicultura nos municípios de Ermera e Liquiçá, através do apoio da Cooperação Brasileira e da Agência Brasileira de Cooperação (ABC), visando transformar o setor cafeeiro timorense numa oportunidade de carreira científica e técnica para a juventude.
Em coordenação com o INDMO, I.P., a Secretaria de Estado está igualmente a desenvolver um quadro de competências que permitirá atribuir Certificação de Nível 2 aos estudantes finalistas do ESTV. Paralelamente, uma parceria com a SEFOPE facilitará a integração direta dos graduados no mercado de trabalho.
Na ocasião, o Secretário de Estado agradeceu também aos parceiros de desenvolvimento, entre os quais o UK-SAGE, que concede bolsas de estudo a estudantes do sexo feminino na área STEM; o UNDP, que irá instalar laboratórios TIC equipados com painéis solares nos municípios de Manatuto, Manufahi e Ainaro; a KOICA, pelo apoio ao ESTV GTI-Becora; e o ADB, que investe cerca de três milhões de dólares americanos no desenvolvimento das competências da força de trabalho timorense.
Relativamente aos professores, o governante reiterou que a nova Lei de Bases da Educação garante o direito à formação contínua, com a meta de assegurar que, até 2030, pelo menos 90% dos docentes possuam certificação completa. O Governo prevê ainda a construção e reabilitação de mais de 300 salas de aula para melhorar o ambiente de aprendizagem.
“A Escola Heinrich Leven é um motor de mudança. A escola não é apenas um espaço de aprendizagem, mas também um lugar para construir o futuro. O futuro de Timor-Leste depende das vossas mãos enquanto técnicos”, concluiu o Secretário de Estado.
O seminário contou com a participação do Coordenador de Acreditação e Licenciamento, Sr. António Maia, do Chefe do Departamento do ESTV, Sr. Francisco, do Conselheiro Escolar Prof. Martinho Borromeu, PhD, da comunidade Madres CIJ Regional Timor-Leste, bem como de professores e estudantes da Escola Heinrich Leven.
#MediaME
Jornalista: Mário