Dili, 21/02/2014 - Politika ministeriu nian maka promove edukasaun bazeia ba ensinu multi linge tanba ne’e maka lian inan nia papel importante atu fó tulun ba labarik sira ba eskola liuliu tinan dahuluk tama eskola atu bele fasilita prosesu aprendizajen labarik sira bele entende esplikasaun profesór sira iha sala laran.

Liahirak ne’e Ministru Edukasaun Bendito dos Santos Freitas hateten ba jornalista sira iha loron komemorasaun lian inan, Sexta feira, 21/02/2014 iha Sentru Konvensaun Dili.

konaba numerasia no literasia, profesór sira wainhira hanorin, tama kedan ho lian Tetun ou portugés labarik sira atu intende ne’e susar tebtebes. Maibe fasilita prosesu aprendizajen ho uzu lian inan ne’e, sei fó vantajen boot.

projetu pilotu tolu iha distritu Lautem, Manatuto no distritu Oekuse. Ba eskola 18 hanesan hanorin eskola 6 kada distritu ne’ebe rezultadu husi avaliasaun konaba implementasaun poilítika lian inan ne’e diak tebes, ajuda labarik sira hatene hakerek no lé. No wainhira pasa klase, sira fasil aprende Tetun no Portugés ba sira nia estudu.

Ministru mós kestiona, preokupasaun sosiedade balun katak, úza lian inan ne’e ita atu ba fali kotuk maibe sira nega sira nia identidade. Ita labele dehan moris mai kualia kedan lian Tetun no Portugés maibe ita kaoalia dahuluk ita nia lian inan. Barak husi Suku, Aldeia area remota, koalia sira nia lian tanba ida ne’e maka lian inan ne’e hanesan rikeza kultural ida.

Ida ne’e ita tenke proteze. Hanesan iha Atlas UNESCO nian katak, besik metade husi dalen rihun neen ne’ebé koalia iha mundu, barak kumesa atu lakon ona. Karik iha timór maka dalen ruma lakon, ne’e ita halo kiak ita nia umanidade. Lian sira ne’e hotu hanesan rikeza kultural, rikeza linguistika ne’ebé ita úza, tenke halo transmisaun ba aliserse siensia edukasaun nian.

Ita haree distritu tolu ne’ebe orasne’e hanesan referensia, hatudu duni rezultadu diak. Tanba ne’e maka governu sei apoiu nafatin atu bele hadia liu tan iha prosesu aprendizajen.

Balun tan preokupa, ita aprende lian inan ne’e hanesan fali divizionismu : ne’e failla nafatin. Ita nia konsiensia lian inan ne’e ba ita nia omildade no koalia ne’e intende malu diak. No hanesan ita ba fatin ida ite bele aprende Suku ka Aldeia nian ne’eba. Labele tetun konsidera hanesan filozofia lingua ida ne’ebe boot liu, ida ne’e asuntu ketak ida. Ita koalia utilizasaun lian inan no prosesu aprendizajen iha báze ba ita nia oan sira.

Ne’eduni ministeriu hanoin katak importante tebes no mós nesesidade ba ita atu bele utiliza duni.

Hatan jornalista Diario Nasional kona ba karik ministériu hakerek ona iha livru ka seidauk? Ministru edukasaun hatan katak, iha distritu tolu ministériu intrudus lian inan ba ensinu aprendizajen, profesór sira maka dezenvolve livru iha ne’eba. Maibe, rekomendasaun ne’ebé halo husi ekipa avaliasaun Sosiedade Sivil no NGO BELUN sira, husu atu reforsa kurrikulu no Biblioteka nian, no mós konaba hanorin profesór sira.

Tanba hanorin lian inan ne’e espesial tebtebes, ita tenke hanorin profeór sira. Maibe kestaun maka ema sira be servisu iha estadu, sira koalia lian inan ne’e iha hela. Maibe ita la rekoñese katak, idane’e valór ne’ebe ita tenke prezerva. Formasaun profesór sira no dezenvolvimentu kurrikulu material didátiku sira ne’e no ba oin ita prepara atu hatan kestaun sira ne’e diak liu tan.

Pergunta daruak Diario Nasional, kona ba kontinuasaun programa hanorin lian inan ba distritu sira seluk ka lae? Hatan ba ida ne’e Ministru hateten katak sei haree rezultadu avaliasaun distritu 3 ne’e nian. No iha tinan 2015 maka ministériu sei halo planu ba distritu sira seluk ho programa hanesan.

Ita maka la gosta fali ita nia lian inan ne’e dalaruma globalizadu liu be ita haluha tiha ita nia orizen rasik.